Ιστορικό
      
Η Λήμνος, νησί του βορειοανατολικού Αιγαίου, κατέχει εξαιρετικά σημαντική γεωγραφική θέση κοντά στις μικρασιατικές ακτές και κυρίως κοντά στο Βόσπορο και τον Εύξεινο Πόντο. Το όνομα της το συναντούμε για πρώτη φορά στον Όμηρο. Η ονομασία της είναι πιθανόν φοινικικής προέλευσης και σημαίνει λευκή ενώ σύμφωνα με άλλη άποψη πρόκειται για σύνθετη αρχαιοελληνική λέξη που σημαίνει κοπάδια προβάτων.
Η κατοίκηση της Λήμνου ανάγεται στα προϊστορικά χρόνια. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο κατά την πρώιμη εποχή του Χαλκού καθώς θεωρείται σταθμός μεταλαμπάδευσης της μεταλλοτεχνίας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Οι Πελασγοί-Τυρρηνοί θεωρούνται από τους αρχαίους ιστορικούς οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού (αρχές της πρώτης χιλιετίας). Από τον 8ο αι. ως και τον 5ο αι. π.Χ. δύο μεγάλες πόλεις (Μύρινα, Ηφαιστεία) ακμάζουν στο νησί και για το λόγο αυτό χαρακτηρίζεται ως Δίπολις. Στους κλασικούς χρόνους στο νησί εγκαταστάθηκαν Αθηναίοι κληρούχοι. Η ακμή συνεχίζει αμείωτη τόσο στα ελληνιστικά χρόνια όσο και κατά τους χρόνους της ρωμαϊκής κατάκτησης.
Για τη βυζαντινή Λήμνο (4ος-12ος αι. μ.Χ.) δεν διαθέτουμε παρά μόνο αποσπασματικές πληροφορίες. Γνωρίζουμε ότι αρχικά υπαγόταν στην επαρχία Αχαΐας, ενώ τον 8ο αι. στον δρούγγο του Αιγαίου Πελάγους και αργότερα (β΄ μισό του 9ου αι.) στο θέμα του Αιγαίου Πελάγους. Από τα τέλη του 10ου-αρχές 11ου αι. η Λήμνος εξαρτάται από τη Θεσσαλονίκη καθώς αποτελεί σημαντικό σταθμό ελέγχου του εμπορικού δρόμου από την Προποντίδα προς τη Θεσσαλονίκη και τη Ρώμη. Τον 7ο αι εγκαταστάθηκαν στο νησί κρατικά ναυπηγεία που θα παραμείνουν ακμαία μέχρι και τον 12ο αι. Την εποχή αυτή (12ος αι.) έχουμε και την πρώτη παρουσία Ενετών στο νησί.
Κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας το νησί περιήλθε στην εξουσία της ισχυρής ενετικής οικογένειας του Filocalo Navigajoso (1207-1214) τον οποίο διαδέχτηκε στην εξουσία ο γιος του Leonardo (1214-1260) και αυτόν ο πρωτότοκος γιος του Παύλος (1260-1277), τελευταίος δούκας της οικογένειας. Η εξουσία τους θα διαρκέσει περισσότερο από 70 χρόνια. Το 1276, δεκαπέντε χρόνια μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο, ο ναύαρχος του Βυζαντίου Λικάριος πολιορκεί το κάστρο της Μύρινας. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας ο Παύλος πεθαίνει και την υπεράσπιση του κάστρου αναλαμβάνει η χήρα του, κόρη του Άγγελου Σανούδου-Μέγα Δούκα του Αιγαίου. Μετά από τριετή πολιορκία και καθώς οι πόροι εξαντλήθηκαν αναγκάζεται σε συνθηκολόγηση και παράδοση του κάστρου (1279 μ. Χ).
Τα χρόνια που η Λήμνος θα παραμείνει στη εξουσία των Παλαιολόγων είναι ταραγμένα. Θα γνωρίσει καταλήψεις και λεηλασίες από τους Βενετούς κατά τη διάρκεια των βενετο-βυζαντινών πολέμων (1296-1302), επανειλημμένες επιδρομές πειρατών καθώς και τις καταστροφικές συνέπειες από τις εμφύλιες διαμάχες για το βυζαντινό θρόνο. Ένα τμήμα της, ο Κότσινας, περνά στην εξουσία των Γατελούζων ηγεμόνων της Λέσβου (1408) και αργότερα η εξουσία τους θα επεκταθεί σε ολόκληρο το νησί (1440-1456). Κατά άλλους η κυριαρχία των Γατελούζων στο νησί είναι ακόμα μακροβιότερη (1355-1460).
Η κατάληψη της Πόλης από τους Οθωμανούς (1453) είχε άμεσο αντίκτυπο στους Λημνιούς οι οποίοι έσπευσαν να εγκαταλείψουν το νησί. Αντιπροσωπεία στάλθηκε στον Μωάμεθ για να διαπραγματευτεί την εθελοντική παράδοση του νησιού με αντάλλαγμα τη διατήρηση του υπάρχοντος status quo. Λίγα χρόνια αργότερα, ύστερα από απαίτηση των Λημνιών, το νησί πέρασε στην κυριαρχία του Σουλτάνου (1456) για να δοθεί στα 1460 στον πρώην δεσπότη του Μυστρά Δημήτριο Παλαιολόγο.
Με τη λήξη του βενετο-τουρκικού πολέμου (1463-1479) η Λήμνος θα παραχωρηθεί με συνθήκη στον Μωάμεθ τον Πορθητή για παραμείνει υπό οθωμανική κυριαρχία μέχρι την οριστική απελευθέρωση της το 1912.
Με τα Ορλωφικά (1770), ο ρώσικος στόλος πολιορκεί το κάστρο της Μύρινας αλλά η απόβαση του Χασάν Χατζή Τσεζαερλή θα οδηγήσει σε λύση της πολιορκίας και αποχώρηση. Οι Λημνιοί αφήνονται στο έλεος των αντιποίνων των Τούρκων.
Οριστική λύση θα δώσει η Συνθήκη της Λοζάννης (1923) με την οποία αναγνωρίζεται η ελληνική κυριαρχία στο νησί.
Συντάκτης
Σ. Γεωργιάδου, Αρχαιολόγος
    
      
Χρονολόγηση
1186 μ.Χ.
Από 1207 μ.Χ Έως 1279 μ.Χ
Από 1279 μ.Χ Έως 1453 μ.Χ
Από 1440 μ.Χ Έως 1464 μ.Χ
Από 1474 μ.Χ Έως 1780 μ.Χ

Περιγραφή
    
Το κάστρο της Μύρινας ή "η πόλη του Κάστρου" βρίσκεται σε εξαιρετική θέση δυτικά της ομώνυμης πόλης και αποτελεί ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα κάστρα του Αιγαίου πελάγους. Η Μύρινα κατοικήθηκε από τη νεολιθική εποχή. Διατηρεί στο βράχο του κάστρου τις λαξευμένες οικίες των πρώτων κατοίκων της και ένα τμήμα των κυκλώπειων πελασγικών τειχών, στα νότια της πρώτης πύλης του γενουατικού κάστρου. Το οικοδομικό υλικό των προϊστορικών τειχών χρησιμοποιήθηκε στη συνέχεια από τους Φράγκους και τους Τούρκους στην κατασκευή άλλων κτηρίων. Οι βυζαντινοί έκτισαν το 1186, επί αυτοκρατορίας Ανδρόνικου Α' Κομνηνού, ένα μικρό αλλά ισχυρό κάστρο από το οποίο όμως σώζονται ελάχιστα στοιχεία. Την περίοδο της Φραγκοκρατίας επισκευές πραγματοποιήθηκαν από τον Filocalo Paolo Navigaioso, Μέγα Ναύαρχο της Ρωμανίας, κατά τα έτη 1207-1214. Για την φάση αυτή των επισκευών μας ενημερώνει μια εντοιχισμένη στην κύρια πύλη του κάστρου μαρμάρινη πλάκα με το λιοντάρι της Βενετίας. Μετά το 13ο αι. το ενετικό κάστρο ονομάστηκε και Παλαιόκαστρο.
Το κάστρο είναι κτισμένο σε βραχώδη και απόκρημνη χερσόνησο και επικοινωνεί με την ξηρά μόνο από τα ανατολικά. Από τις δύο πλευρές του στενού ισθμού που συνδέει τη χερσόνησο με τη στεριά διαμορφώνεται λιμάνι. Το βορινό συνορεύει με την Ελληνική συνοικία (Ρωμαίικος γιαλός) και το νότιο με την Τούρκικη (Τούρκικος γιαλός).
Το κάστρο καταλαμβάνει συνολική επιφάνεια 90 περίπου στρεμμάτων με μήκος τειχών 3.080 μ. Διαμορφώνεται με εξωτερικό και εσωτερικό περίβολο. Ο εξωτερικός περίβολος μαζί με το βραχώδες έδαφος αποτελούν ένα ψηλό και αδιαπέραστο τείχος. Ο εσωτερικός περίβολος που είναι μεταγενέστερος διαιρεί το κάστρο σε δύο τμήματα το νότιο (ψηλότερα) και το βόρειο (χαμηλότερα). Η κύρια πύλη του κάστρου οδηγεί στο νότιο τμήμα του. Μια δεύτερη πύλη οδηγεί στο βόρειο τμήμα ενώ μια τρίτη, μικρών διαστάσεων, έχει εντοπιστεί στο δυτικό περίβολο. Ο περίβολος αποτελείται από 14 πύργους με αντίστοιχα μεταπύργια διαστήματα. Οι περισσότεροι είναι κυκλικοί ή πεταλόσχημοι και χρονολογούνται με σχετική ασφάλεια στην οθωμανική φάση του κάστρου. Υπάρχουν ωστόσο παραδείγματα ορθογωνικών και παραγωνικών πύργων.
Τα τείχη του κάστρου είναι κυρίως κτισμένα με ηφαιστιογενή πετρώματα που είναι και χαρακτηριστικά του εδάφους του νησιού. Ορισμένα τμήματα είναι κατασκευασμένα από ψαμμίτες και μάργες. Έχουν χρησιμοποιηθεί κονιάματα με αδρανές υλικό από πυριτική άμμο. Το χώμα πλήρωσης του εσωτερικού της τοιχοποιίας είναι αργιλώδες με χαμηλή πλαστικότητα χωρίς ιδιαίτερη συνοχή.
Στο εσωτερικό του κάστρου υπάρχουν διάσπαρτα ερείπια πολλών κτισμάτων, σπηλιές και υπόσκαφα. Σε αυτά οδηγούσε το κεντρικό λιθόστρωτο μονοπάτι και μια σειρά άλλων μονοπατιών που διακλαδίζονται στο χώρο. Ανάμεσα στα ερείπια που έχουν διατηρηθεί μέχρι σήμερα διακρίνουμε κτήρια διοίκησης, και διαμονής της οθωμανικής φρουράς (π.χ. στρατώνας), αποθηκευτικούς χώρους, συγκροτήματα δεξαμενών, μία πυριτιδαποθήκη, ένα τζαμί κ.α.
Η σημερινή μορφή του κάστρου είναι αποτέλεσμα πολλών οικοδομικών φάσεων από τις οποίες άλλες είναι αναγνωρίσιμες ενώ άλλες χρειάζονται μελέτη και ανασκαφική έρευνα για να ταυτιστούν. Στο συμπέρασμα αυτό οδηγεί η παρατήρηση των πύργων και της τοιχοδομίας του. Το μεσαιωνικό κάστρο των Navigaiosi δεν είναι πια άμεσα ορατό. Τα περισσότερα στοιχεία του ανάγονται στην περίοδο των Γατελούζων (τόσο οι περιηγητές όσο και τούρκικες πηγές αναφέρονται σε αυτό ως Γενοβέζικο) αλλά κυρίως στις εκτεταμένες επισκευές και διαμορφώσεις που πραγματοποίησαν οι Οθωμανοί κατά την μακροχρόνια κατοχή του από το 1479 και εξής.
Συντάκτης
Σ. Γεωργιάδου, Αρχαιολόγος
    
Πληροφορίες

Υπηρεσιακή Μονάδα:
14η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

Λήμνος, Μύρινα (Νομός Λέσβου)
    
Ώρες Λειτουργίας

Χειμερινό:
Από 01.11.2007 έως 31.03.2008
08:30-15:00
Μονή βάρδια

Χώρος πάντα ανοιχτός

ΠΗΓΗ:
Υπουργείο Πολιτισμού http://odysseus.culture.gr/