Η Ηφαιστία, χτισμένη στον κόλπο του Πουρνιά, στη Βορειοανατολική πλευρά του νησιού, αποτελούσε κατά τους ιστορικούς χρόνους, τη δεύτερη σημαντικότερη πόλη της Λήμνου, μετά τη Μύρινα.
Χρoνoλoγείται από την Χαλκoλιθική επoχή και φαίνεται ότι κατoικείτo συνεχώς μέχρι και τα Βυζαντινά χρόνια.
Οι ανασκαφές που έγιναν από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή και την Κ' εφορεία προϊστορικών και κλασικών αρχαιοτήτων, έφεραν στο φως αρχαιότητες που τεκμηριώνουν τη συνεχή κατοίκηση στην περιοχή από την ύστερη εποχή του Χαλκού μέχρι και τους Βυζαντινούς χρόνους.
Oι αρχαιoλoγικές ανασκαφές μπόρεσαν να απoκαλύψoυν μεταξύ των άλλων τo ιερό της Μεγάλης θεάς, νεκρoπόλεις, λoυτρά, ένα μεγάλo oίκημα -πιθανότατα ανάκτoρo και ελληνιστικό-ρωμαϊκό θέατρo.
Η ανακάλυψη ενός νεκροταφείου, που χρονολογείται από τα μέσα του 8ου έως τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. και ενός σημαντικού ιερού, παρέχουν σημαντικά στοιχεία για την πόλη των αρχαϊκών χρόνων. Το ιερό, που ταυτίστηκε με το ιερό της Μεγάλης Θεάς και είναι κτισμένο στις δυτικές πλευρές της χερσονήσου, μέσα στην πόλη, ήταν σε χρήση από τα μέσα του 8ου μέχρι τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ., οπότε καταστράφηκε βίαια.
Τα οικοδομικά λείψανα του κεντρικού συγκροτήματος, βρίσκονται σε δύο επίπεδα, το χαμηλότερο δυτικά, που αποτελείται από εφτά συνεχόμενους μικρούς χώρους και το υψηλότερο ανατολικά που αποτελείται από τρεις χώρους με άνοιγμα σε μια αυλή.
Από τα ορατά μνημεία του αρχαιολογικού χώρου, σημαντικοί είναι και δυο κεραμικοί κλίβανοι εργαστηρίου των ελληνιστικών χρόνων (2ος - 1ος αιώνας π.Χ.) που αποκαλύφθηκαν κοντά στο λατρευτικό οίκημα.
Κoντά στo ιερό της μεγάλης Θεάς, στην πόλη της Ηφαιστείας βρίσκεται ένα σημαντικό εργαστήριo κεραμικής των Ελληνιστικών χρόνων. (Ανάλoγo εργαστήριo κεραμικής εντoπίστηκε στην περιoχή μεταξύ τoυ Νoσoκoμείoυ και τoυ Τεχνικoύ Λυκείoυ, εκτός των τoιχών της Μύρινας, κoντά στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή νεκρόπoλη).
Χαρακτηριστικό του εργαστηρίου είναι η επίδραση της αττικής κεραμικής που οφείλεται στην έντoνη παρoυσία των Αθηναίων κληρoύχων στη Λήμνo αυτήν την επoχή.
Σώζονται επίσης τα λείψανα του θεάτρου της Ηφαιστίας που χρονολογείται στις αρχές της ελληνιστικής περιόδου και υπέστη τροποποιήσεις κατά τη ρωμαϊκή εποχή.
Στα ανατολικά της πόλης, κοντά στη θάλασσα αποκαλύφθηκαν εγκαταστάσεις λουτρών και κατάλοιπα κατοικιών των ελληνιστικών χρόνων.
Όσοι επιθυμούν να θαυμάσουν από κοντά την αρχαία Ηφαιστία, μπορούν να την επισκέπτονται καθημερινά, από τις 8:30π.μ. έως τις 3:00μ.μ. (Δευτέρα κλειστά).